Björk – islandzka ikona muzycznej awangardy

Björk to nie tylko jedna z najbardziej rozpoznawalnych artystek nordyckich, lecz także ikona muzyki i stylu. Jej debiutancki album ukazał się niemal 50 lat temu, a Björk nadal wyznacza trendy i inspiruje kolejne pokolenia. Co warto wiedzieć o tej niezwykłej Islandce i od czego zacząć przygodę z jej twórczością?

Kim jest Björk?

Björk Guðmundsdóttir to islandzka piosenkarka, songwriterka, kompozytorka, aktorka, producentka muzyczna i DJ-ka. Przyszła na świat 21 listopada 1965 w Reykjavíku jako córka Guðmundura Gunnarsona i Hildur Rúny Hauksdóttir. Jej rodzice rozstali się, gdy Björk miała zaledwie rok, a dziewczynka zamieszkała z matką w komunie hipisowskiej. Jej ojczymem jest Sævar Árnason, były gitarzysta zespołu Pops, który miał duży wpływ na edukację muzyczną Björk.
Artystka ma dwoje dzieci, syna Sindriego Eldona Þórssona (z Þórem Eldonem) i córkę Ísadórę Bjarkardóttir Barney (z Matthew Barneyem).
Już w wieku 6 lat rozpoczęła naukę gry na fortepianie i flecie w szkole Barnamúsíkskóli w Reykjavíku. Po szkolnym recitalu, podczas którego Björk zaśpiewała hit Tiny Charles I Love to Love, jej nauczyciele wysłali nagranie do stacji radiowej RÚV, która w tamtym czasie była jedyną w Islandii. Po emisji do Björk zgłosił się przedstawiciel wytwórni Fálkinn, który zaproponował jej kontrakt płytowy. Swój debiutancki album pt. „Björk” wydała w grudniu 1977 roku, mając zaledwie 11 lat. Na płycie znalazły się islandzkie piosenki dla dzieci oraz cover utworu The Beatles Fool on the Hill.

Kim była Björk, zanim została… Björk?

Zanim rozpoczęła solową karierę i dała się poznać światu jako Björk, śpiewała w wielu islandzkich
zespołach, eksplorując kolejne gatunki muzyczne.

• W okresie dorastania do Islandii dotarła moda na punk rocka, czego efektem było powstanie dziewczęcego zespołu Spit and Snot, który Björk założyła w wieku 14 lat.
• Jej kolejną fascynacją był gatunek jazz fusion (znany również jako jazz rock), który wykonywała wraz z grupą Exodus.
• W 1981 roku, po ukończeniu szkoły muzycznej, założyła zespół Tappi Tíkarrass, uważany za jej pierwszy poważny projekt muzyczny. Grupa wykonywała muzykę będącą połączeniem popu i punku, inspirowaną stylistyką Siouxsie and the Banshees i wczesnymi nagraniami The Cure.
• W 1983 roku Björk rozpoczęła kolejną przygodę muzyczną, tym razem z zespołem KUKL – grupa punkowa z gatunku anarcho-punk i gothic rock, z którą wydała dwa albumy.
• W 1986 roku założyła zespół Sykurmolarnir, który zyskał światowy rozgłos jako The Sugarcubes. Ich pierwszy singiel Ammæli stał się hitem w Wielkiej Brytanii. Już rok po debiucie grupa wydała debiutancki album „Life’s Too Good”, który został ciepło przyjęty w kraju i za granicą. Po rozpadzie zespołu w 1992 roku Björk rozpoczęła karierę solową.

Dyskografia Björk – od czego zacząć?

W latach 1993–2022 Björk wydała 10 albumów studyjnych. Jeśli jeszcze nie znasz jej muzyki, możesz słuchać jej chronologicznie lub zacząć od najbardziej znanych utworów nagranych na przestrzeni lat.

„Debut” (1993)

Pierwszy międzynarodowy album Björk odchodził stylistycznie od muzyki rockowej granej przez The Sugarcubes i skłaniał się ku różnorodnym połączeniom, czerpiąc z elektronicznego popu, jazzu, muzyki house i trip hopu.
Najpopularniejsze utwory: Human Behaviour, Venus as a Boy, Play Dead, Big Time Sensuality, Violently Happy

„Post” (1995)

Na swoim drugim albumie Björk kontynuowała styl rozwinięty na debiucie z 1993 roku, sięgając jednak po odważniejszą mieszankę stylów elektronicznych i tanecznych, takich jak techno, trip hop, IDM i house oraz ambient, jazz, industrial i muzyka eksperymentalna. Większość utworów napisała po przeprowadzce do Londynu i chciała, aby album odzwierciedlał jej nowe życie w mieście. „Post” znalazł się na liście 500 albumów wszech czasów magazynu „Rolling Stone” i jest wymieniany jako jeden z najważniejszych krążków lat 90.
Najpopularniejsze utwory: Army of Me, Isobel, It's Oh So Quiet, Hyperballad, Possibly Maybe, I Miss You

„Homogenic” (1997)

Trzeci album Björk przyniósł stylistyczną zmianę – artystka połączyła elektronikę z instrumentami smyczkowymi, a sama muzyka miała odzwierciedlać krajobraz Islandii. Producent Markus Dravs wspominał, że Björk chciała, aby brzmiał jak „surowe wulkany pokryte miękkim mchem”. Krążek spotkał się z szerokim uznaniem międzynarodowych krytyków, osiągając 28. miejsce na amerykańskiej liście Billboard. Wraz z „Post” do dziś jest uważany za jeden z najlepszych albumów wszech czasów.
Najpopularniejsze utwory: Jóga, Bachelorette, Hunter, Alarm Call, All Is Full of Love

„Vespertine” (2001)

Pierwsza płyta wydana w nowym tysiącleciu przyciąga minimalistyczną, lecz misterną muzyką elektroniczną, wypełnioną brzmieniami harfy, czelesty, klawikordu, instrumentów smyczkowych i pozytywek. Björk wykorzystała również kreatywne dźwięki, takie jak tasowanie kart czy kruszenie lodu. Teksty piosenek zostały zainspirowane związkiem z Matthew Barneyem: przepełnione intymnością, erotyzmem i miłością. Teledyski do singli Pagan Poetry i Cocoon zostały zakazane w MTV ze względu na ukazywanie seksualności. Album dotarł na 19. miejsce na liście Billboard 200 w USA, sprzedając się w nakładzie 75 000 egzemplarzy już w pierwszym tygodniu i osiągnął 8. miejsce na liście UK Albums Chart.
Najpopularniejsze utwory: Hidden Place, Pagan Poetry, Cocoon

„Medúlla” (2004)

Björk stworzyła album niemal w całości oparty na ludzkim wokalu, zaśpiewany prawie wyłącznie a capella. Tytuł pochodzi od łacińskiego słowa oznaczającego „szpik”, „rdzeń”. Album spotkał się z uznaniem krytyków, a wielu nazwało go „unikatowym” lub „zagmatwanym”. Mimo że nie odniósł tak dużego sukcesu komercyjnego jak poprzednie wydawnictwa, jest jednym z najciekawszych w dorobku Björk. Poza kilkoma występami artystka nie zorganizowała oficjalnej trasy, twierdząc, że wykonywanie tych utworów na żywo byłoby zbyt trudne.
Najpopularniejsze utwory: Who Is It, Triumph of a Heart, Oceania

„Volta” (2007)

Szósty album Islandki jako pierwszy (i jedyny) dotarł do pierwszej dziesiątki na liście US Billboard 200, plasując się na dziewiątej pozycji. W ciągu trzech miesięcy od premiery płyta sprzedała się w ponad pół milionie egzemplarzy na całym świecie, a jej współproducentem był Timbaland, który miał już wówczas na koncie przeboje z Justinem Timberlakiem (SexyBack) i Nelly Furtado (Promiscuous i Maneater).
Najpopularniejsze utwory: Earth Intruders, Wanderlust, Innocence

„Biophilia” (2011)

To album koncepcyjny skomponowany w czasie islandzkiego kryzysu finansowego w latach 2008–2011, który eksploruje powiązania między naturą, muzyką i technologią. „Biophilia” to także projekt multimedialny wydany wraz z serią aplikacji łączących tematykę albumu z koncepcjami muzykologii. Album spotkał się z uznaniem krytyków i został uznany przez wiele wydawnictw za jeden z najlepszych krążków 2011 roku.
Najpopularniejsze utwory: Crystalline, Cosmogony, Virus, Moon

„Vulnicura” (2015)

Björk przyznała, że jej ósmy album studyjny jest zapisem procesu gojenia ran po rozstaniu z Matthewem Barneyem. Choć „Vulnicura” miała się ukazać w marcu 2015 roku wraz z książką „Björk: Archives” i wystawą o karierze Islandki w Museum of Modern Art w Nowym Jorku, płyta wyciekła do internetu, przez co została wydana dwa miesiące wcześniej. Krążkowi towarzyszyła seria innowacyjnych teledysków, których zwieńczeniem była immersyjna wystawa „Björk Digital”.
Płyta została doceniona przez krytyków i uznana za jeden z najbardziej osobistych albumów artystki. Dotarła do 20. miejsca na liście US Billboard 200.
Najpopularniejsze utwory: Stonemilker, Lionsong, Black Lake, Atom Dance

„Utopia” (2017)

Dziewiąty album Björk to wydawnictwo utrzymane w stylistyce awangardy i folktroniki. Jest to też najdłuższa płyta w dorobku artystki – zawiera 14 utworów i trwa ponad 70 minut. Björk stwierdziła, że album jest eksploracją utopii, a proces jego tworzenia pokrywa się z jej własnymi osobistymi, politycznymi i środowiskowymi obawami.
Najpopularniejsze utwory: The Gate, Blissing Me, Arisen My Senses

„Fossora” (2022)

Ostatni jak dotąd solowy krążek Björk został nagrany głównie podczas pandemii COVID-19. Z tego względu koncentruje się przede wszystkim wokół takich tematów, jak izolacja, strata i żal, głównie po śmierci matki piosenkarki, która odeszła w 2018 roku. Opowiadają o niej szczególnie utwory Sorrowful Soil i Ancestress. Tytułowa „fossora” to żeński odpowiednik łacińskiego słowa fossor, oznaczającego „tę, która kopie”. Björk używa tego terminu, aby opisać siebie jako osobę „kopiącą” w ziemi, co symbolizuje zagłębianie się w emocje i żałobę po śmierci matki.
Najpopularniejsze utwory: Atopos, Ovule, Ancestress, Fossora

Ciekawostki o Björk

Czy wiesz, co oznacza imię artystki, jakie gatunki muzyczne są jej najczęściej przypisywane i jakie znaczenie ma jej tatuaż? Björk to jedna z najciekawszych postaci nordyckiej sceny muzycznej, która dała się również poznać jako znakomita aktorka i pisarka.

Björk znaczy brzoza

Jej imię w języku islandzkim oznacza „brzozę” i symbolizuje silny związek z naturą, głęboko zakorzeniony w kulturze tego kraju. Brzoza jest też symbolem odporności, nowego początku i zdolności adaptacji, co odzwierciedla cechy piosenkarki, znanej z innowacyjnych kompozycji, charakterystycznego stylu śpiewania oraz przekraczania granic artystycznych.

Muzyka, której nie da się zaszufladkować

Björk nie trzyma się jednego gatunku muzycznego, a wśród najczęściej wymienianych znajdują się: pop alternatywny, rock alternatywny, trip hop, indie rock, electronica, muzyka klubowa, dance, trap, rap i elektroniczna muzyka taneczna (EDM).

Próba zabójstwa

W szczytowym okresie komercyjnego sukcesu albumu „Post” artystka miała stalkera, który 12 września 1996 roku wysłał list nasączony kwasem siarkowym do rezydencji Björk w Londynie.
Nagrał też swój ostatni wideopamiętnik, na którym popełnił samobójstwo. Cztery dni po śmierci Ricardo Lópeza lokalna policja odnalazła jego ciało i nagrania wideo, a następnie skontaktowała się ze Scotland Yardem, który zlokalizował bombę w londyńskim urzędzie pocztowym. Przesyłka została bezpiecznie zdetonowana, zanim dotarła do Björk, a artystka przeprowadziła się do Hiszpanii, by pracować nad kolejnym albumem.

Nagrody Grammy

Choć Björk ma na koncie aż 16 nominacji do Nagrody Grammy, do tej pory nie otrzymała ani jednej statuetki. Zdobyte nominacje: Best Short Form Music Video (Human Behaviour, It's Oh So Quiet, Bachelorette, All Is Full Of Love), Best Alternative Music Performance (albumy „Post” i „Homogenic”), Best Instrumental Arrangement Accompanying A Vocalist (I've Seen It All), Best Pop Instrumental Performance (Overture), Best Alternative Music Album (albumy „Vespertine”, „Medúlla”, „Volta”, „Biophilia”, „Vulnicura”, „Utopia”, „Fossora”), Best Female Pop Vocal Performance (Oceania).

Björk i Rosalía

W 2023 roku Björk wraz z hiszpańską piosenkarką Rosalíą nagrała charytatywny utwór Oral – jest to protest-song przeciwko przemysłowej hodowli łososia w Islandii, która szkodzi dzikiej przyrodzie, deformuje ryby oraz stanowi zagrożenie dla przetrwania i DNA łososia. Artystki przekazały prawa do piosenki organizacji non-profit AEGIS, która zajmuje się zwalczaniem hodowli ryb w klatkach na otwartych wodach. Wszystkie zebrane środki zostaną wykorzystane na pokrycie kosztów prawnych.

Tatuaż Vegvísir

W 1982 roku Björk wytatuowała sobie symbol Vegvísir – to islandzki znak magiczny nazywany „kompasem wikingów”, tradycyjnie używany jako amulet ochronny. Tłumaczyła, że wybrała ten symbol, aby chronił ją przed zgubą i pomagał odnaleźć drogę.

Kariera aktorska

Björk zagrała w kilku filmach, a największą sławę przyniosła jej rola w produkcji Larsa von Triera „Tańcząc w ciemnościach”, do której skomponowała też muzykę (album „Selmasongs” z 2000 roku). Za rolę Selmy otrzymała nagrodę aktorską na 53. MFF w Cannes, a jej muzyka była nominowana do Oscara i Grammy. Björk zagrała również w filmach „Krzew jałowca”, „Prêt-à-Porter”, „Drawing Restraint 9” i „Wiking”.

Twórczość pisarska

W 1984 wydała własnoręcznie zilustrowany tomik poezji pt. „Björk o świętych” (Um Úrnat Frá Björk), a w kolejnych latach ukazały się książki „Post” (1995), „Björk/Björk as a book” (2001), „Live Book” (2003), „Biophilia – Manual Edition” (2011), „Björk: Archives” (2015), „34 Scores for Piano, Organ, Harpsichord and Celeste” (2017) i „Cornucopia: The Book “ (2024).
To Twoje pierwsze spotkanie z Björk? Zazdrościmy! Jej muzyka uzależnia i za każdym razem pozwala odkryć coś nowego. Utwory Björk sprawdzą się zarówno na samotny jesienny spacer i nastrojowy wieczór, jak i na imprezę ze znajomymi czy długą wycieczkę samochodową. Pamiętaj jednak, by podejść do jej twórczości z otwartą głową – tylko w ten sposób dasz się ponieść tym niezwykłym dźwiękom i historiom.