Historia żeglugi promowej w Polsce: od tradycji do nowoczesności

W ciągu ostatnich stu lat żegluga promowa w Polsce została zbudowana praktycznie od zera. Początkowo w barwach biało-czerwonych pływały wyłącznie jednostki używane, które służyły do przewozu węgla i innych surowców. Stopniowo zaczął rozwijać się transport pasażerski do Skandynawii, czego efektem była budowa własnych promów. Obecnie, wskutek zmieniających się rynków, nowych wymogów klientów i restrykcyjnych przepisów ochrony środowiska, żegluga promowa w Polsce stoi przed nowymi wyzwaniami, których realizacja jest niezbędna do utrzymania osiągniętej przez lata pozycji.

SS Kopernik – pierwszy polski prom morski

Nazwa „Kopernik” nie jest obca pasażerom Unity Line, którzy na przestrzeni ostatnich lat podróżowali promami m/f Kopernik, m/f Mikołaj Kopernik czy m/f Copernicus. Pierwszy polski prom morski również został nazwany na cześć słynnego astronoma, a był nim SS Kopernik – prom kolejowy przydzielony Polsce w 1947 roku w ramach poniemieckiej zdobyczy wojennej, zarządzany przez Polskie Koleje Państwowe (PKP). Statek został zbudowany w 1903 roku w elbląskiej stoczni „F. Schichau” i w latach 1903–1945 pływał pod nazwą Mecklenburg. Po zakończeniu II wojny światowej został przejęty przez ZSRR i przemianowany na Turgieniew – wykorzystywano go do repatriacji Polaków z Niemiec. W 1947 roku trafił do Polski, lecz nie od razu otrzymał nazwę, pod którą jest znany do dziś:

• Po remoncie wszedł do służby jako Waza, a następnie nazwano go Kruszewski.
• Dopiero w 1953 roku poniemiecki prom otrzymał nazwę Kopernik i przez krótki czas obsługiwał trasę Świnoujście–Trelleborg, dokąd transportowane były wagony z polskim węglem.
• Po zamknięciu trasy Kopernik – pod nową nazwą Kolejarz – trafił do kolejarzy PKP w porcie w Gdyni, by służyć jako świetlica.
• W latach 1955–1956 należał do Polskiej Marynarki Wojennej, a później był wykorzystywany jako pływająca kotłownia w Gdańskiej Stoczni Remontowej.
• SS Kopernik został zezłomowany w 1958 roku.

Polska Żegluga Morska – na Bałtyku od ponad 70 lat

Polska Żegluga Morska Przedsiębiorstwo Państwowe (PŻM P.P.) powstała 2 stycznia 1951 roku wskutek likwidacji dwóch przedwojennych armatorów – Żeglugi Polskiej (ŻP) i Gdynia–Ameryka Linie Żeglugowe S.A. (GAL). Na początku flota PŻM składała się z 11 statków, wśród których znajdowały się: s/s Toruń, s/s Kraków, s/s Poznań, s/s Wieluń, s/s Narocz, m/s Narew, m/s Elbląg, s/s Jedność Robotnicza, s/s Pstrowski, s/s Brygada Makowskiego i s/s Sołdek – ten ostatni był pierwszym statkiem zbudowanym w powojennej historii polskiego przemysłu stoczniowego.
Statki PŻM pływały głównie po Morzu Bałtyckim i Północnym, przewożąc przede wszystkim węgiel i rudy żelaza do Francji, Włoch, Anglii, Niemiec, Finlandii, Szwecji, Danii i Portugalii.
W 1958 roku została otwarta linia zachodnioafrykańska do Gwinei, która zapoczątkowała wyjście statków PŻM na wody oceaniczne. W połowie lat 60. w posiadaniu PŻM było już ponad 100 jednostek, otwarto również nowe linie – do Azji i Ameryki. W 1967 roku została uruchomiona pierwsza linia promowa Świnoujście–Ystad, którą obsługiwał prom pasażersko-samochodowy Gryf (spadkobiercą jego nazwy jest m/f Gryf, pływający w barwach Unity Line od 2005 roku). W kolejnych latach flota PŻM powiększała się o jednostki przystosowane do transportu ropy naftowej, siarki płynnej i zboża, które przewożono obok takich surowców, jak węgiel i ruda żelaza.
W latach 80. rozpoczęto przewozy stali z Holandii na Wielkie Jeziora Amerykańskie, które są kontynuowane do dziś – większość samochodów w USA powstaje właśnie ze stali przewożonej z Europy przez statki PŻM.
Na lata 2020–2025 zaplanowano rozpoczęcie wymiany tonażu masowego i umocnienie pozycji PŻM na rynku przewozów w rejonie Wielkich Jezior Amerykańskich. Nowe wymogi rynku frachtowego wymusiły na Grupie podjęcie działań inwestycyjnych uwzględniających cykl produkcji stoczniowej, a także wycofanie jednostek starszych i zastąpienie ich nowoczesnymi statkami, które spełniają aktualne wymogi środowiskowe. PŻM zauważa też, że istnieje zapotrzebowanie na nowe, duże jednostki promowe na Bałtyku z napędem przyjaznym dla środowiska.

Polskie Linie Oceaniczne

Polskie Linie Oceaniczne S.A. (PLO) to założone 2 stycznia 1951 roku przedsiębiorstwo armatorskie specjalizujące się w żegludze liniowej. PLO powstały z połączenia Żeglugi Polskiej S.A., Polsko-Brytyjskiego Towarzystwa Okrętowego i Gdynia-Ameryka Linie Żeglugowe S.A. (GAL). W chwili powstania w posiadaniu PLO znalazły się 43 statki eksploatujące 13 linii żeglugowych, w tym porty na Morzu Bałtyckim, Morzu Śródziemnym, Bliskim i Dalekim Wschodzie oraz na wschodnim wybrzeżu Ameryki Południowej.
Jeszcze w latach 50. do floty PLO dołączyły tzw. dziesięciotysięczniki zbudowane w Stoczni Gdańskiej, a stan posiadania na przełomie lat 50. i 60. XX wieku zwiększył się do 63 jednostek. W efekcie PLO uruchomiły nowe linie do Japonii, Indonezji i USA, a flagowy statek pasażerski m/s Batory rozpoczął regularną żeglugę transatlantycką do kanadyjskiego Montrealu.
Lata 60. zaowocowały rozwojem floty i uruchomieniem nowych linii do Afryki Wschodniej, Środkowego Wschodu oraz zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej. W 1969 roku zasłużony m/s Batory został zastąpiony nowszą jednostką nazwaną TSS Stefan Batory.
W latach 70. z PŻM do PLO trafiły statki o cechach tonażu liniowego, czyli wszystkie drobnicowce oraz prom Gryf. Z kolei z PLO do PŻM zostały przekazane zbiornikowce i inne statki do żeglugi trampowej. Polskie Linie Oceaniczne uruchomiły też 5 nowych linii europejskich oraz linię australijską, dalekowschodnią i na Wielkie Jeziora Północnoamerykańskie.
W latach 1970-1977 Polskie Linie Oceaniczne eksploatowały cztery promy pasażersko-samochodowe na linii Świnoujście–Ystad oraz Gdańsk–Helsinki, które zostały przekazane Polskiej Żegludze Bałtyckiej (Polferries). PLO były również w posiadaniu trzech promów kolejowo-samochodowych obsługujących trasę Świnoujście–Ystad: m/f Jan Heweliusz, m/f Mikołaj Kopernik i m/f Jan Śniadecki (w 1995 roku operatorem dwóch ostatnich jednostek został Unity Line).
W ostatniej dekadzie XX wieku doszło do prywatyzacji PLO – w 1991 roku powołano spółkę EuroAfrica, a w kolejnych latach sprywatyzowano pozostałe linie eksploatacyjne. Po utworzeniu 6 spółek armatorskich działalność PLO jako armatora została praktycznie zakończona, a w 1999 roku przedsiębiorstwo państwowe zostało przekształcone w spółkę akcyjną. Obecnie działalność PLO skupia się na świadczeniu usług przewozowych drogą morską. Eksploatowany tonaż ro-ro obejmuje statki POL STELLA i FRANCESCO NULLO, które pływają między portami we Włoszech i Turcji.

Polska Żegluga Bałtycka (Polferries)

Polska Żegluga Bałtycka powstała 31 stycznia 1976 roku w Kołobrzegu. Początkowo PŻB było przedsiębiorstwem państwowym, lecz później zostało przekształcone w jednoosobową spółkę skarbu państwa. Polferries obsługuje połączenia promowe na linii Gdańsk–Nynäshamn i Świnoujście–Ystad.
Wraz z powstaniem Polskiej Żeglugi Bałtyckiej cztery promy należące do PLO (m/f Gryf, m/f Skandynawia, m/f Wawel i m/f Wilanów) zostały przekazane do Polferries.
W 1978 roku uruchomiono linię do angielskiego Felixstowe, dokąd kursował zbudowany w Stoczni Szczecińskiej prom m/f Pomerania – pierwszy pełnomorski statek pasażerski polskiej budowy. W swój ostatni rejs w barwach Polferries Pomerania wyruszyła w 2011 roku, a w 2014 roku została zezłomowana w Indiach.
Na przestrzeni lat promy Polskiej Żeglugi Bałtyckiej obsługiwały rejsy do Ystad, Helsinek, Nynäshamn, Visby, Karlskrony, Oxelösund, Malmö, Kopenhagi, Travemünde, Rygi i Rønne.
Obecnie we flocie Polferries znajduje się pięć promów: m/f Varsovia, m/f Nova Star, m/f Wawel, m/f Cracovia i m/f Mazovia. Uwagę przyciągają szczególnie dwa ostatnie, których dzioby zostały pomalowane przez Mariusza Warasa. Mazovia była pierwszym w Polsce promem z kolorowym dziobem, a artysta połączył morski klimat z tradycją Mazowsza i wycinankami łowickimi. Z kolei grafika na dziobie promu Cracovia przedstawia kolorowego wieloryba i została zainspirowana witrażami Wyspiańskiego.

Unity Line – 30 lat na Morzu Bałtyckim

Spółka Unity Line powstała 1 kwietnia 1994 roku przy współpracy Żeglugi Polskiej S.A. (z Grupy PŻM) i EuroAfrica Shipping Lines (ESL) – w projekcie miała też uczestniczyć Polska Żegluga Bałtycka, która jednak wycofała się z inwestycji. W tym roku obchodzimy 30-lecie spółki Unity Line, która działalność promową rozpoczęła dokładnie 1 czerwca 1995 roku. Jest to więc najmłodszy podmiot spośród wszystkich firm zaangażowanych w międzynarodową żeglugę promową w Polsce.
Unity Line obsługuje promy na linii Świnoujście–Ystad i Świnoujście–Trelleborg.
Na przestrzeni lat flota Unity Line wielokrotnie się zmieniała: do historii przeszły już takie jednostki, jak m/f Jan Śniadecki (1995–2024), m/f Mikołaj Kopernik (1995–2008), m/f Kopernik (2008–2018) i m/f Wolin (2007–2025). Obecnie w barwach Unity Line pływają: m/f Polonia (od 1995), m/f Galileusz (od 2006), m/f Gryf (od 2005), m/f Skania (od 2008), m/f Copernicus (od 2018) i m/f Epsilon (od 2024).
Już niedługo (2025/2026) do floty Unity Line dołączą nowoczesne ro-paxy, które powstają w Gdańskiej Stoczni Remontowej. Jest to odpowiedź na rosnące wymogi środowiskowe oraz krok w stronę przyszłości transportu promowego. Nowe jednostki będą napędzane czterema silnikami na skroplony gaz ziemny ze wspomaganiem bateryjnym w układzie hybrydowym. Pozwoli to znacząco obniżyć emisję CO2, dzięki czemu promy Unity Line będą spełniać wszystkie najnowsze przepisy dot. ochrony środowiska.
Z okazji 30-lecia Unity Line przygotowaliśmy serię artykułów na temat najważniejszych momentów i wydarzeń kształtujących markę. Dowiesz się z nich m.in., co symbolizuje nazwa firmy, jakie sekrety kryją się za kulinarną renomą Unity Line, co miała wspólnego tragedia Jana Heweliusza z budową Polonii i jak na przestrzeni lat zmieniała się nasza flota. Zapraszamy w rejs po fascynującej historii Unity Line!