Fińska kultura sauny – gdzie i jak zażyć tradycyjnej fińskiej sauny?

Saunominen, czyli zażywanie kąpieli w saunie, to aktywność typowa dla krajów nordyckich, a przede wszystkim mieszkańców Finlandii. W 2020 roku fińska kultura sauny została wpisana na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. Jaką rolę odgrywa w życiu mieszkańców Finlandii i gdzie zażyć tradycyjnej sauny podczas wizyty w tym kraju?

Sauna jako część życia codziennego Finów

Finowie korzystają z sauny przez całe życie, a dzieci uczą się tradycyjnych zwyczajów saunominen od swoich rodziców w taki sam sposób, w jaki przyswajają dobre maniery. Finowie po raz pierwszy idą do sauny, gdy mają… 6 miesięcy i kontynuują ten rytuał średnio 1,5 raza w tygodniu przez całe życie. Szacuje się, że w całej Finlandii znajduje się ok. 3,3 miliona saun, podczas gdy fińska populacja wynosi ok. 5,5 miliona osób – tak ogromna liczba saun sprawia, że wszyscy Finowie mogliby do nich pójść w tym samym czasie i jeszcze starczyłoby miejsca! Najwięcej saun znajduje się w domach prywatnych, ale obecne są one również w budynkach mieszkalnych, domach wakacyjnych, hotelach, basenach, halach sportowych, biurach, szpitalach, więzieniach, a nawet w niektórych kościołach.
Kąpiele w saunie to nie tylko sposób na zachowanie zdrowia i lepsze samopoczucie – saunowanie towarzyszy Finom w wielu różnych sytuacjach i sferach życia, np. na przyjęciach, wieczorach kawalerskich, a nawet spotkaniach biznesowych. W kraju działają setki lokalnych klubów, podtrzymujących więzi społeczne właśnie poprzez praktykowanie fińskiej kultury sauny. Dla wielu osób korzystanie z sauny jest jednym z najważniejszych wspólnych rytuałów.

Tradycja sauny w Finlandii

Tradycja korzystania z sauny ma ok. 10 000 lat – budowa saun w Finlandii zaczęła się rozwijać wraz z osadnictwem po zakończeniu epoki lodowcowej. Pierwsze sauny były wykopanymi w ziemi dołami, w których umieszczano stertę kamieni. W epoce żelaza (ok. 1500–2000 lat temu) zaczęły się pojawiać sauny dymne zbudowane z bali drewna, bez komina – ten typ dominował aż do lat 30. XX wieku. Dekadę później powszechne stały się piece utrzymujące ciepło wyłącznie podczas korzystania z sauny, które pozwalały zaoszczędzić drewno. W latach 50. zaczęła się moda na sauny elektryczne, a budowa saun prywatnych stała się powszechna w latach 70. ubiegłego wieku.
Co ciekawe, w przeszłości sauny służyły nie tylko do zażywania kąpieli, lecz miały również wiele innych zastosowań – rodzono w nich dzieci, leczono chorych, wędzono mięso, przygotowywano słód, a nawet obmywano zmarłych. Ściany tradycyjnych saun dymnych pokrywała odporna na bakterie sadza, co sprawiało, że były to najczystsze pomieszczenia w domach.

Bezpieczeństwo i zasady saunowania

Popularna w Finlandii turystyka saunowa sprawia, że fińska kultura sauny jest nie tylko podtrzymywana, ale też rozpowszechniana na całym świecie. Z myślą o turystach przyjeżdżających do Finlandii, aby zażyć tej wyjątkowej kąpieli, kluby saunowe opracowują wielojęzyczne instrukcje, które ułatwiają prawidłowe korzystanie z sauny. W Finlandii każdy może skorzystać z tej formy relaksu, a tradycyjnie ludzie chodzą do sauny nago, pozbywając się obowiązującej na zewnątrz hierarchii – w saunie wszyscy są tacy sami, co podkreśla charakterystyczną dla krajów nordyckich ideę równości. Z reguły obowiązuje podział ze względu na płeć, choć coraz popularniejsze stają się sauny mieszane (unisex).
Podstawowe zasady saunowania:

• Przed wejściem do sauny zdejmij ubranie i biżuterię, weź prysznic i dokładnie osusz ciało.
• Nie stosuj perfum i intensywnie pachnących kosmetyków przed kąpielą w saunie.
• Z sauny można korzystać nago (z ręcznikiem do nakrycia ławki), w ręczniku lub w stroju kąpielowym.
• W saunie nie wolno jeść i pić.
• Nie należy wnosić telefonu do sauny.
• Do sauny najlepiej wejść co najmniej 1,5 h po posiłku.
• Nie zaleca się korzystania z sauny bezpośrednio po wysiłku fizycznym – należy odpocząć co najmniej 30 minut.
• Nie wchodź do sauny po alkoholu.
• Nie należy przykrywać pieca, siadać zbyt blisko źródła ciepła ani zakrywać czujnika temperatury.
• Nie należy wylewać wiader wody na piec – zamiast tego używa się specjalnej chochli.
• Pamiętaj o nawodnieniu organizmu i piciu odpowiedniej ilości wody. Zaleca się picie wody lub herbaty (bez cukru) przed i po saunie.
• Nie należy prowadzić głośnych rozmów, zwłaszcza na drażliwe tematy dotyczące np. religii lub polityki. W saunie powinien obowiązywać wzajemny szacunek.
• Słuchaj swojego ciała – jeśli poczujesz się osłabiony, natychmiast opuść pomieszczenie.
• Standardowy czas przebywania w saunie to max. 15 minut. Następnie schładzamy organizm pod prysznicem. Cały proces można powtarzać w 2–3 sesjach.
• Osobom początkującym zaleca się siadanie na dolnej ławce, gdzie temperatura jest niższa.
• Wchodząc po raz pierwszy, nie przebywaj w saunie fińskiej dłużej niż 10-12 minut. Osoby o niskiej tolerancji ciepła powinny saunować krócej.

Magia sauny, czyli duchy, elfy i löyly

Z saunami wiąże się wiele elementów magicznych – były to bowiem miejsca rytualnej czystości. Wierzono, że każda sauna ma swojego ducha opiekuńczego, którego po wejściu do pomieszczenia należało grzecznie powitać. Z duchem sauny można było się zetknąć zwłaszcza przy późnych kąpielach.
W czasie przesilenia letniego sauna była miejscem wypędzania złych duchów, a przed ślubem organizowano specjalną saunę dla nowożeńców. Przeprowadzano tam również zabiegi medyczne, takie jak ziołolecznictwo czy stawianie baniek. Wierzono również, że kobiety w ciąży powinny często korzystać z sauny, aby dziecko nauczyło się kochać tę tradycję. Ponoć poród był łatwiejszy, jeśli sauna była ogrzewana drewnem rozbitym przez pioruny.
Niegdyś wierzono też, że saunę zamieszkuje pilnujący ciszy elf Saunatonttu, który karze nieodpowiednio zachowujące się osoby. To właśnie dlatego uczono dzieci, by w saunie zachowywały się tak jak w świątyni.
Istotną częścią fińskiej kultury sauny jest tzw. löyly, czyli para wodna wytwarzana w momencie polania wodą rozgrzanych kamieni. Odparowująca gorąca para przemienia saunę w gorący, wilgotny raj, zdolny rozluźnić nawet najbardziej napięte mięśnie i umysły. Nic więc dziwnego, że jednym z najczęściej zadawanych pytań po wyjściu z sauny jest: „Czy löyly było dobre?”. Na efekt löyly wpływa bowiem wiele czynników, takich jak jakość i pojemność pieca, rozmiar i kształt sauny, jakość i rodzaj drewna czy ilość użytej wody.
Według fińskich wierzeń wszyscy ludzie mają co najmniej trzy dusze lub trzy części duszy. Są to itse (jaźń), luonto (natura) i löyly (siła życiowa). Podczas gdy dusze jaźni i natury dbają o takie elementy, jak osobowość, charyzma czy szczęście, löyly jest tą, od której zależy życie – sprawia, że nasze serca biją, krew płynie, a ciała się rozgrzewają.

Gdzie zażyć fińskiej sauny?

W Finlandii znajdziesz sauny dosłownie wszędzie. Oto kilka propozycji:

• Sauny publiczne w Helsinkach – publiczne sauny dymne i opalane drewnem mogą pomieścić równocześnie do 20 osób. Niektóre miejsca oferują dodatkowy dostęp do zewnętrznej strefy wypoczynkowej, z której można skorzystać po kąpieli w saunie. Sprawdź listę saun publicznych w Finlandii.
• Sauny prywatne w Helsinkach – jednym z najpopularniejszych miejsc w stolicy jest Löyly Helsinki, które oferuje sauny publiczne i prywatne. Ta druga opcja mieści do 10 osób i zapewnia również prywatną strefę prysznicową i taras oraz zestaw ręczników i kosmetyków.
• Sauny dymne nad jeziorami – rozwiązanie dla osób ceniących przebywanie na łonie przyrody. Takie sauny znajdziesz nad wieloma fińskimi jeziorami, m.in. Kuusijärvellä czy Jerisjärvi.
• Sauny na basenach – niemal na każdym fińskim basenie znajduje się sauna, dlatego jest to dobry sposób na ekonomiczne saunowanie.
• Sauny na promie – czy wiesz, że na naszym promie Gryf możesz skorzystać z sauny? Warto wspomnieć, że sauny na statkach mają zupełnie inną konstrukcję niż te na lądzie, gdyż muszą spełniać najwyższe standardy jakości, bezpieczeństwa i ochrony przeciwpożarowej, a ich instalacja elektryczna musi być dostosowana do wymogów jednostki.

Sauna to zdecydowanie najpopularniejsze fińskie słowo, a dzięki coraz większej popularności turystyki saunowej, wiele osób decyduje się na wycieczkę do Finlandii właśnie w celu zażycia tej wyjątkowej kąpieli. Warto wiedzieć, że sauny są popularne również w innych krajach nordyckich, szczególnie w Szwecji i Norwegii, dlatego każda wycieczka do Skandynawii jest okazją, by doświadczyć saunominen na własnej skórze.